Atak Niemiec na ZSRR, niemiecki kryptonim operacja Barbarossa (niem. Unternehmen Barbarossa) – agresja III Rzeszy na Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w 1941, podczas II wojny światowej. Rozpoczął tak zwaną w historiografii radzieckiej wielką wojnę ojczyźnianą i spowodował przystąpienie ZSRR do koalicji antyhitlerowskiej.

Plan operacji był przygotowany i podpisany przez Adolfa Hitlera 18 grudnia 1940^[6] (dyrektywa nr 21). Dokument stanowił formalne potwierdzenie zamiaru przeprowadzenia ofensywy militarnej przeciw ZSRR, lecz plan „Barbarossa” należy postrzegać szerzej – jako zespół działań politycznych, militarnych, gospodarczych i propagandowych, przygotowywanych przez nazistowskie Niemcy w ramach szerszej strategii imperialnej^[6]. Pierwotnie przewidywano atak 15 maja 1941^[7], ale z powodu obaleni proniemieckiego rządu księcia Pawła Niemcy musiały interweniować na Bałkanach oraz wspomóc włoskiego sojusznika w Grecji^[8], dlatego atak przełożono na 22 czerwca 1941.

Napaść Niemiec na ZSRR stanowiła punkt zwrotny II wojny światowej. Wydarzenie to znacząco zmieniło układ sił i doprowadziło do otwarcia nowego, wschodniego frontu, który z czasem okazał się decydujący dla klęski Trzeciej Rzeszy^[9]. Była to największa i najważniejsza operacja niemiecka w czasie wojny, której klęska zdecydowała ostatecznie o niemieckiej przegranej w całym konflikcie^[9]. Walki na froncie wschodnim, gdzie realizowano operację Barbarossa, należały do najbardziej brutalnych i wyniszczających w całej II wojnie światowej. W historiografii radzieckiej działania te interpretowano jako początek Wielkiej Wojny Ojczyźnianej – największego w dziejach konfliktu zbrojnego, który miał na celu obronę niepodległości i integralności terytorialnej państwa oraz przetrwanie systemu socjalistycznego^[9] .

Nazwa planu Barbarossa pochodzi od przydomku cesarza Fryderyka I Barbarossy. Pomysł użycia jego przydomku jako kryptonimu operacji podsunął Hitlerowi Alfred Jodl na naradzie sztabowej w grudniu 1940 roku^[10]. Wcześniej planowano nazwać ją Otto, później Fritz, ostatecznie jednak zadecydowano o użyciu nazwy Barbarossa^[11].

Celem planu była nie tylko klęska militarna Związku Radzieckiego, ale również zniszczenie jego struktur państwowych i społecznych, likwidacja systemu komunistycznego oraz eksterminacja znacznej części ludności zamieszkującej tereny radzieckie^[6]. Koncepcja ta wpisywała się w ideologiczne założenia narodowego socjalizmu, zakładające podporządkowanie Europy Wschodniej niemieckiej dominacji oraz zdobycie tzw. przestrzeni życiowej (Lebensraum) dla narodu niemieckiego^[6] .

Atak na ZSRR był planowany przez Hitlera od dawna, wspominał o tym już w swojej książce Mein Kampf w 1924^[12] (jednak tylko w jednym zdaniu, a głównym wrogiem wymienionym w Mein Kampf była Francja^[13]). Uważał, że Niemcy potrzebują „przestrzeni życiowej” na wschodzie, rozciągającej się na terenach, które nazwał „rosyjskimi”. Przed rozpoczęciem działań wojennych między ZSRR a Niemcami, te państwa pozostawały w sojuszu, zawiązanym paktem Ribbentrop-Mołotow w 1939 roku, zapewniającym o wzajemnej nieagresji.

Hitler uznawał, że przed przystąpieniem do wojny przeciwko tak potężnemu przeciwnikowi, jakim był Związek Radziecki, niezbędne jest zapewnienie sobie strategicznego zaplecza w Europie. Pomimo zajęcia terytorium Polski we wrześniu 1939 roku, Hitler nie zdecydował się od razu na konfrontację ze Związkiem Radzieckim, oczekując najpierw klęski Francji i Wielkiej Brytanii^[14]. Podczas narady z udziałem wyższych dowódców wojskowych, która odbyła się 23 listopada 1939, Hitler stwierdził: Długo wahałem się, czy nie rozpocząć od ataku na Wschód, a dopiero potem na Zachód... Z konieczności tak się złożyło, że Wschód na najbliższy okres odpadł... Mamy układ z Rosją. Układów jednak przestrzega się jedynie dotąd, póki... są korzystne^[14]. Wypowiedź ta stanowi jedno z pierwszych potwierdzeń, że już na wczesnym etapie wojny Hitler rozważał wybór optymalnego momentu do agresji na ZSRR^[14]. W kolejnych miesiącach plan ten był wielokrotnie analizowany i doprecyzowywany we współpracy z doradcami wojskowymi. Przykładowo 2 czerwca 1940, tuż przed kapitulacją Francji, Hitler oznajmił swoim generałom: Teraz, ponieważ Anglia gotowa jest zawrzeć pokój, powinniśmy przystąpić do porachunków z bolszewikami^[14]. 30 czerwca 1940 roku szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych, generał Franz Halder, odnotował w swoim dzienniku, że „główna uwaga” niemieckich planistów koncentruje się obecnie na kierunku wschodnim^[15]. Mimo to 15 czerwca 1940 Hitler wydał rozkaz zredukowania Wehrmachtu ze 156 do 120. dywizji^[16].

W kolejnych tygodniach, a szczególnie w lipcu tego samego roku, odbyła się seria odpraw wojskowych, podczas których omawiano ogólne założenia planowanej kampanii przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Jedno z ważniejszych spotkań miało miejsce 21 lipca 1940 roku w rezydencji Hitlera. Podczas poszerzonej narady niektórzy z wyższych dowódców Wehrmachtu postulowali rozpoczęcie operacji już w ciągu miesiąca, jednak inni uczestnicy oceniali, że do tak dużej wojny należy się odpowiednio przygotować^[15]. Pod koniec lipca generał Erich Marcks, dotychczasowy szef sztabu 18 Armii stacjonującej w pobliżu granicy radzieckiej, został oddelegowany do Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych z zadaniem opracowania szczegółowego planu operacji przeciwko ZSRR. Równolegle niemiecki attaché wojskowy w Moskwie, generał Ernst-August Köstring, otrzymał polecenie dokonania możliwie dokładnej oceny stanu radzieckich sił zbrojnych^[15]. Decydujące znaczenie miała narada, która odbyła się 31 lipca 1940 roku w Berghofie, letniej rezydencji Hitlera w Bawarii. Spotkanie to było poświęcone wyłącznie planom inwazji na Związek Radziecki. Hitler zadeklarował wówczas: Jeśli Rosja zostanie rozgromiona, Anglia straci ostatnią nadzieję. Wtedy panowanie w Europie i na Bałkanach będzie należało do Niemiec. Wniosek: Zgodnie z tymi rozważaniami Rosja powinna zostać zlikwidowana. Termin – wiosna 1941 roku^[15]. Następnego dnia generał Marcks zaprezentował opracowany przez siebie plan operacyjny, który stał się jednym z pierwszych wariantów planu „Barbarossa”. W ten sposób niemiecka machina wojenna została formalnie wprawiona w ruch^[15].

Po podjęciu w lipcu 1940 roku zasadniczej decyzji o rozpoczęciu przygotowań do wojny ze Związkiem Radzieckim, kierownictwo III Rzeszy skoncentrowało swoje wysiłki na wszechstronnym zabezpieczeniu realizacji tego planu. W rozkazach Hitlera z 17 i 21 sierpnia 1940, które zakładały przygotowanie i zabezpieczenie do kwietnia 1941 roku 200 dywizji mających wziąć udział w przyszłej operacji przeciwko ZSRR^[17]. Towarzyszyło temu szerokie wdrażanie środków organizacyjnych i produkcyjnych, które doprowadziły do intensyfikacji zbrojeń^[18]. W efekcie podjętych działań, produkcja uzbrojenia i amunicji w Niemczech znacząco wzrosła w okresie od pierwszego kwartału 1940 do pierwszego kwartału 1941^[18]. Do maja 1941 roku liczebność Wehrmachtu osiągnęła 7,3 miliona żołnierzy^[17]. Znacząco zwiększono także liczbę dywizji: z 103 w jesieni 1939, przez 158 w lecie 1940, do 214 wiosną 1941, z czego 37 stanowiły jednostki pancerne i zmotoryzowane. Równolegle trwały intensywne prace nad modernizacją i przezbrojeniem sił zbrojnych. Wprowadzono rozbudowany program modernizacji Luftwaffe, który doprowadził do wzrostu miesięcznej produkcji bombowców do 345 egzemplarzy, a myśliwców – do 300^[17]. W lipcu 1940 roku feldmarszałek Wilhelm Keitel poinformował generała Georga Thomasa, szefa sztabu Zarządu Gospodarki Wojennej i Zbrojeniowej OKW, że Hitler zrewidował wcześniejsze założenia strategiczne i polecił przygotować się do zmiany sytuacji politycznej w 1941. Nowy program przezbrojenia Wehrmachtu kładł nacisk na rozwój wojsk lądowych, w tym zwiększenie liczby dywizji do 180. W tym samym czasie Hermann Göring wydał polecenie o stopniowym ograniczaniu wymiany handlowej ze Związkiem Radzieckim^[17].

Źródło: Semiriaga 1986 ↓, s. 13

W dniach 12–13 listopada 1940 roku w Berlinie gościła delegacja radziecka pod przewodnictwem Wiaczesława Mołotowa, pełniącego funkcję przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych oraz ludowego komisarza spraw zagranicznych. Celem wizyty było uzyskanie od strony niemieckiej wyjaśnień w kwestiach dotyczących bezpieczeństwa europejskiego i interesów ZSRR^[19]. Hitler zabiegał wówczas o zaangażowanie Związku Radzieckiego w rozmowy dotyczące podziału <a href="https://pl.wikipedia.org/wiki/Imperium_brytyjskie" title="Imperium brytyjskie" style="text-decoration: none; color: rgb(51, 102, 204); backg